Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri: Zəngəzurun qədim türk kəndi - Xələc

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistanda 1980-ci illərin sonlarında azərbaycanlıların qovulması nəticəsində boşalmış Xələc Azərbaycan kəndinin tarixi haqqında araşdırma dərc olunub.

"Report" xəbər verir ki, bu barədə məqalə "Perished civilization"da yayımlanıb.

XIX əsrə və XX əsrin ilk üçdə birinə aid Rusiya imperiyasının sənədlərində və digər yazılı mənbələrdə müasir azərbaycanlıların əcdadları müxtəlif terminlərlə qeyd edilib: "tatarlar", "qafqaz tatarları", "türklər" və ya "müsəlmanlar". Layihənin hazırlanmasında istifadə edilmiş bəzi mənbələrdə "türklər", "türk-tatarlar", "islamlar" və ya "məhəmmədilər" adlarına da rast gəlinir.

Bundan sonra şərti olaraq, 1920-ci ilə qədərki dövrlə bağlı "azərbaycanlıların əcdadları", daha sonrakı dövr üçün isə "azərbaycanlılar" termini istifadə olunacaq.

Qeyd olunub ki, çar dövründə kəndin adı "Xələc", "2-ci Xələc", "Xələç", sovet dövründə isə "Xələc", "Xələç" kimi yazılıb. Kənd ən azı 200 il ərzində Xələc adını daşıyıb. 2006-cı ilin iyulunda Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində kəndin adı dəyişdirilərək Açanan qoyulub. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Sünik vilayətinin tərkibindədir.

Kənd tarixən azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı və qərb hissəsi bolşeviklər tərəfindən Ermənistana verilmiş Zəngəzurda yerləşir.

XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kəndin ərazisi Qarabağ xanlığının Acanan Türk mahalının tərkibində olub.

XIX əsrin əvvəllərində Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçib. Çar Rusiyası dövründə kənd Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasına daxil edilib. 1823-cü ildə Gürcüstanda sərkərdə və baş idarəçi A.P. Yermolovun əmri ilə tərtib edilmiş "Qarabağ əyalətinin təsviri" sənədinə əsasən, kənddə azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara görə, 1914-cü ilə qədər müxtəlif vaxtlarda kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

1918-1920-ci illərdə müstəqil erməni silahlı dəstələri və Birinci Ermənistan Respublikasının qoşunları Yelizavetpol quberniyasında, o cümlədən Zəngəzurda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə keçiriblər. Etnik təmizləmə İrəvan quberniyasında da, eləcə də digər bölgələrdə, xüsusən də Qarabağ və Naxçıvanda həyata keçirilib.

Arxiv sənədlərindəki məlumatlara əsasən, 1918-ci ilin dekabrında erməni silahlı birləşmələri kəndin sakinlərini atəşə tutublar. Hücum nəticəsində 80 nəfər öldürülüb, qalanlar isə qaçmağa məcbur olublar. Kəndin özü talan edilib və yandırılıb. Kəndin dağıdılması faktı 1919-cu ilə aid erməni mənbələri ilə də təsdiqlənir.

29 noyabr 1920-ci ildə Daşnaksütyun hökumətinin hələ də İrəvanda hakimiyyətdə qalmasına baxmayaraq, Sovet Ermənistanı elan edilib. Növbəti gün Sovet Azərbaycanının rəhbərliyi Zəngəzuru Sovet Ermənistanına vermək qərarını qəbul edib. Nəticədə keçmiş Zəngəzur qəzası bölünüb: 1921-ci ilin yayında etnik təmizləmədən sonra, əsasən, erməni əhalisinin qaldığı qərb hissəsi Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil olub, şərq hissəsi isə Azərbaycan SSR-in tərkibində qalıb.

1920-ci illərin əvvəllərində azərbaycanlı əhali kəndə qayıtmağa başlayıb. Sovet dövründə kənd 1930-cu ildə yaradılmış Qafan rayonunun tərkibində olub. Erməni mənbələrinin məlumatlarına əsasən, 1980-ci illərə qədər kəndin ərazisində yalnız azərbaycanlılar yaşayıblar.

1940-cı illərdə kəndə ləğv edilmiş üç ətraf kəndin – Yeməzli, İncəvar və Tacədin kəndlərinin sakinləri köçürülüblər. 1948-1953-cü illərdə sovet hakimiyyəti azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiyasını həyata keçirib. Nəticədə 1948-ci ildə Xələc kəndinin 48 azərbaycanlı sakini zorla Azərbaycanın Daşkəsən rayonuna köçürülüb.

Həmin kənddə yaşayanların son statistikası 1979-cu ilə təsadüf edir. Həmin zaman kənddə hamısı azərbaycanlı olmaqla 331 nəfər yaşayıb.

1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar.

1902-ci il tarixli "Yelizavetpol quberniyası haqqında məlumat toplusu"nda qeyd edilir ki, o vaxtlar kənddə məscid fəaliyyət göstərib.

2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlərin gedişində kənddə əvvəllər məscid kimi xidmət göstərdiyi təxmin edilən tikili aşkar edilib. Onun giriş qapısının üstündə yerləşən yarımoval formalı daşlarından birində XIX əsrin sonlarına aid ərəb yazısı qalıb.

Qeyd edək ki, "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" nadir elmi-tədqiqat işidir. Müasir Ermənistan ərazisində aparılan sahə tədqiqatları zamanı ilk dəfə olaraq, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının vaxtilə məskunlaşdığı 600-ə yaxın kənd haqqında məlumat toplanıb və sistemləşdirilib. Onların bəzilərində türk mədəni-tarixi irsinin fraqmentləri – qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər qalıb.

Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri: Zəngəzurun qədim türk kəndi - Xələc