Qarabağ xanlığı — XVIII əsrin ortalarında Nadir şah Əfşarın imperiyasının süqutundan sonra Azərbaycan ərazisində yaranmış, siyasi, iqtisadi və mədəni həyatda mühüm rol oynamış müstəqil feodal dövlətlərindən (xanlıqlardan) biri. Xanlığın əsası 1748-ci ildə Cavanşirlər nəslinin nümayəndəsi Pənahəli xan tərəfindən qoyulmuşdur. Azərbaycan torpaqlarının mərkəzləşdirilməsində və qorunmasında müstəsna xidmətləri olan Qarabağ xanlığı qısa müddət ərzində regionun ən qüdrətli siyasi mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, möhkəm hərbi-strateji mövqe qazanmışdır. Xanlığın paykəti əvvəlcə Bayat və Şahbulaq qalaları, daha sonra isə sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzi kimi ucaldılmış və bu gün bütün türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı olan qədim Şuşa şəhəri olmuşdur.
Müstəqilliyin elanı: XVIII əsrin ortalarında Nadir şahın ölümündən sonra yaranan siyasi boşluqdan istifadə edən Pənahəli xan Cavanşir Qarabağda güclü hakimiyyət qurmaq istiqamətində qətiyyətli addımlar atmışdır. O, yerli feodalların başını birləşdirərək müstəqil xanlığın əsasını qoymuşdur.
Qalaların tikilməsi: Xarici basqınlardan qorunmaq və mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək məqsədilə ardıcıl olaraq Bayat (1748), Şahbulaq (1752) və nəhayət, alınmaz təbii istehkama malik olan Şuşa (Pənahabad) qalaları inşa edilmişdir. Şuşanın təməlinin qoyulması xanlığın siyasi sabitliyini və təhlükəsizliyini təmin etmişdir.
Güclənmə və müstəqillik uğrunda mübarizə: Pənahəli xanın oğlu İbrahimhəlil xanın hakimiyyəti illərində (1763–1806) Qarabağ xanlığı iqtisadi və hərbi cəhətdən daha da güclənmişdir. İbrahimhəlil xan qonşu xanlıqlarla və regiondakı imperiyalarla (Qacar İranı və Çar Rusiyası) mürəkkəb diplomatik münasibətlər yürüdərək xanlığın müstəqilliyini qorumağa çalışmışdır.
Ağasəhəmd Məhəmməd şah Qacarın hücumları: Qarabağ xanlığı Qacar İranının işğalçılıq siyasətinə qarşı qəhrəmancasına mübarizə aparmışdır. Xüsusilə Şuşa qalasının 1795 və 1797-ci illərdə Ağasəhəmd Məhəmməd şah Qacarın qoşunlarına qarşı mətanətlə müdafiə olunması xanlığın hərbi gücünün və xalqın əzmkarlığının bariz nümunəsidir.
Kənd təsərrüfatı və maldarlıq: Qarabağ xanlığının ərazisi zəngin təbii şəraitə, əlverişli iqlimə və geniş otlaqlara malik idi. Burada əkinçilik, bağçılıq, ipəkçilik və üzümçülük yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Xüsusilə Qarabağ atları və Qarabağ xalçaları bütün Yaxın Şərqdə və Avropada şöhrət qazanmışdı.
Sənətkarlıq və ticarət: Şuşa şəhəri qısa müddətdə regionun böyük ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə çevrilmişdir. Burada xalçaçılıq, zərgərlik, silahqayırma və ipək istehsalı çox inkişaf etmişdi. Xanlıq daxili və xarici ticarətdə fəal iştirak edirdi.
Şuşanın mədəni rol: Şuşa sadəcə inzibati mərkəz deyil, həm də bütün Qafqazın mədəniyyət ocağına çevrilmişdi. Şəhərdə mədrəsələr, məscidlər, karvansaralar və hamamlar tikilmişdi.
Ədəbi məclislər: Xanlıq dövründə Qarabağda güclü ədəbi mühit formalaşmışdı. Tanınmış şairlər, xüsusilə Molla Pənah Vaqif (İbrahimhəlil xanın baş vəziri) və Molla Ələsgər kimi sənətkarlar Azərbaycan ədəbiyyatına əvəzsiz töhfələr vermişlər. Vaqifin yaratdığı ədəbi məktəb xanlığın mədəni həyatını zənginləşdirmişdir.
Siyasi proseslər: XIX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyasının Cənubi Qafqaza doğru işğalçı yürüşləri gücləndi. 1805-ci il mayın 14-də İbrahimhəlil xanla rus komandanlığı arasında Kürəkçay müqaviləsi imzalandı. Bu müqaviləyə əsasən, Qarabağ xanlığı Rusiyanın ali hakimiyyətini qəbul etdi.
Xanlığın ləğvi: 1806-cı ildə İbrahimhəlil xanın qətlə yetirilməsindən sonra xanlıqda rusların təsiri daha da artdı. Nəticədə, 1822-ci ildə rus hökuməti tərəfindən Qarabağ xanlığı ləğv edildi və onun ərazisində Qarabağ əyaləti yaradıldı.
Bakı 23° C
