Dələduzluq — etibardan sui-istifadə etmə və ya aldatma yolu ilə özgənin əmlakını ələ keçirmə və ya əmlak hüquqlarını əldə etmə kimi tövsif edilən qəsdən törədilmiş cinayət əməlidir. Bəşəriyyət tarixi qədər qədim olan bu cinayət növü müasir dövrdə rəqəmsallaşmanın təsiri ilə misilsiz transformasiyaya uğrayaraq, ənənəvi "küçə fırıldaqlarından" qlobal, mütəşəkkil kiberşəbəkələrə çevrilmişdir.
2026-cı ildə həm Azərbaycanda, həm də qlobal miqyasda hüquq-mühafizə orqanlarının ən çox mübarizə apardığı cinayət kateqoriyalarından biri məhz dələduzluqdur. Bu məqalədə dələduzluğun hüquqi tərəflərini, müasir sxemlərini və özünüzü necə qoruya biləcəyinizi ətraflı təhlil edirik.
Azərbaycan Respublikasının yurisdiksiyasında dələduzluq cinayəti Cinayət Məcəlləsinin 178-ci maddəsi ilə tənzimlənir. Qanunvericilik bu cinayəti törədən şəxslər üçün dəyən ziyanın miqdarından və əməlin ictimai təhlükəliliyindən asılı olaraq sərt cəzalar nəzərdə tutur:
Sadə dələduzluq (Maddə 178.1): Min manatdan iki min manatadək miqdarda cərimə, və ya üç yüz altmış saatdan dörd yüz səksən saatadək ictimai işlər, yaxud iki ilədək islah işləri və ya iki ilədək müddətə azadlığın məhdudlaşdırılması və ya eyni müddətə azadlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırılır.
Ağırlaşdırıcı hallarda (Maddə 178.2): Əməl qabaqcadan əlbir olan bir qrup şəxs tərəfindən, təkrarən, şəxsin öz qulluq mövqeyindən istifadə etməklə və ya xeyli miqdarda ziyan vurmaqla törədildikdə, cəza üç ildən beş ilədək azadlıqdan məhrumetməyə qədər ağırlaşır.
Külli və xüsusilə külli miqdarda (Maddə 178.3 və 178.4): Əgər dələduzluq mütəşəkkil dəstə tərəfindən, külli miqdarda (50 000 AZN-dən yuxarı) və ya xüsusilə külli miqdarda (500 000 AZN-dən yuxarı) ziyan vurmaqla törədilərsə, cinayətkarları on ildən on dörd ilədək azadlıqdan məhrumetmə kimi sərt cəzalar gözləyir.
Klassik dələduzluq (saxta sənədlərlə əmlak satışı, borc alıb qaytarmama) öz yerini qorusa da, bu gün cinayətlərin böyük əksəriyyəti virtual məkanda baş verir. Azərbaycan DİN-in və kibertəhlükəsizlik ekspertlərinin məlumatlarına görə, ən çox yayılan sxemlər bunlardır:
Süni İntellekt (AI) və Dipfeyk Dələduzluğu: Cinayətkarlar neyroşəbəkələrdən istifadə edərək insanların (qohumların, dostların və ya tanınmış rəhbər şəxslərin) səsini və video görüntüsünü kopyalayır, "təcili pul lazımdır" bəhanəsi ilə WhatsApp və ya Telegram vasitəsilə mesajlar/zənglər edirlər.
Sosial Mühəndislik və Bank Vişinqi (Vishing): Özünü bankın təhlükəsizlik xidmətinin, poçt idarəsinin (məsələn, Azərpoçt) və ya polis əməkdaşı kimi təqdim edən fırıldaqçılar vətəndaşlara zəng edərək, guya "hesabdan pul çıxarılmasının qarşısını almaq üçün" SMS-lə gələn təsdiq kodunu (OTP) və ya kartın CVV kodunu tələb edirlər.
Elektron Ticarət Fırıldaqları: Tap.az, Bina.az kimi elan platformalarında özünü alıcı kimi qələmə verən dələduzlar satıcılara saxta "təhlükəsiz ödəniş" və ya "kuryer xidməti" linkləri göndərirlər. Linkə daxil olub kart məlumatlarını yazan vətəndaşın hesabı dərhal boşaldılır. İnstaqramda fəaliyyət göstərən, pulu əvvəlcədən alıb malı göndərməyən saxta butiklər də bu kateqoriyaya aiddir.
"Asan Qazanc" və İnvestisiya Piramidaları: Kriptovalyuta birjalarında, Forex-də və ya saxta investisiya fondlarında qısa müddətdə yüksək gəlir vəd edən sxemlər vətəndaşların külli miqdarda vəsait itirməsinə səbəb olur.
Dələduzluq — texnologiyadan çox, insan psixologiyasını (qorxu, tələskənlik, tamahkarlıq) hədəf alan cinayətdir. Mütəxəssislər aşağıdakı qızıl qaydalara əməl etməyi tövsiyə edir:
Heç vaxt tələsməyin: Zəng edən şəxs sizi qorxudursa (məsələn, "kartınız bloklanacaq"), zəngi dərhal sonlandırın və bankınızın rəsmi qaynar xəttinə (kartın arxasında yazılan nömrəyə) özünüz zəng edin.
Məlumatlarınızı qoruyun: Bank kartının üzərindəki 16 rəqəmi kiməsə göndərmək pul qəbul etmək üçün kifayətdir. Kartın bitmə tarixini, arxadakı 3 rəqəmli CVV kodunu və telefonunuza gələn SMS təsdiq kodlarını heç kimə, hətta bank işçisinə belə bildirməyin.
Linklərə qarşı skeptik olun: SMS və ya WhatsApp vasitəsilə gələn şübhəli linklərə (məsələn, "bağlamanızın çatdırılması üçün rüsum ödəyin") klikləməyin. URL ünvanını diqqətlə yoxlayın.
Əgər dələduzluq qurbanı olduğunuzu və ya bank kartı məlumatlarınızın oğurlandığını hiss edirsinizsə, hərəkətə keçmək üçün saniyələr belə önəmlidir:
Dərhal bankınızla əlaqə saxlayın və ya mobil tətbiq (Mobile Banking) vasitəsilə kartınızı bloklayın.
Baş vermiş cinayət faktı ilə bağlı operativ olaraq Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin "102" xidmətinə zəng edərək məlumat verin.
Bütün yazışmaları, səs qeydlərini, telefon nömrələrini və ödəniş qəbzlərini sübut kimi saxlayaraq ərazi üzrə polis şöbəsinə rəsmi ərizə ilə müraciət edin.
Bakı 29° C
