Əsrlərin Qaraqayası: azərbaycanlılar qovulub, kəndin adı dəyişdirilib

Ermənistanın indiki Geğarkunik vilayətində yerləşən Qaraqaya kəndi XIX əsrdən XX əsrin sonlarına qədər əsasən azərbaycanlıların yaşadığı yaşayış məntəqələrindən biri olub.

"Report" xəbər verir ki, tarixi mənbələr kəndin əhalisinin uzun illər Azərbaycan türklərindən ibarət olduğunu təsdiqləyir. 1991-ci ildə kəndin adı dəyişdirilərək Dzoravank qoyulub, azərbaycanlı sakinləri isə 1980-ci illərin sonlarında Ermənistan ərazisindən qovulublar. Tarixi sənədlərdə və yazılı mənbələrdə müasir azərbaycanlıların əcdadları XIX əsrdə və XX əsrin ilk üçdə birində müxtəlif adlarla – "tatarlar", "Qafqaz tatarları", "türklər" və "müsəlmanlar" kimi qeyd ediliblər. Bəzi mənbələrdə "türk-tatarlar", "islamlar" və "məhəmmədilər" terminlərindən də istifadə olunub.

Kənd çar Rusiyası dövründə Qaraqaya, sovet hakimiyyəti illərində isə yenə Qaraqaya adlandırılıb. Bu ad ən azı bir əsr ərzində qorunub. 1991-ci ilin aprelində Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsinin izlərinin silinməsi və erməniləşdirilməsi siyasəti çərçivəsində yaşayış məntəqəsinin adı dəyişdirilərək Dzoravank qoyulub. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Geğarkunik vilayətinin tərkibindədir. XIX əsrin ikinci yarısında Qaraqaya Gölkənd kəndinin tabeliyində olan ərazi kimi qeydə alınıb. Çar Rusiyası dövründə isə Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasına daxil olub.

Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünün statistik məlumatları kənddə əsasən azərbaycanlıların yaşadığını göstərir. Korkotyanın "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)" əsərindəki məlumatlara əsasən, 1897-ci ildə Qaraqayada 215 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlı olub.

1909-cu il Qafqaz təqviminə görə, 1907-ci ildə kəndin əhalisi 228 nəfər təşkil edib və onların əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olub. Yelizavetpol quberniyasının 1910-cu il yaddaş kitabçasında 1908-ci ildə Qaraqayada 248 nəfərin yaşadığı, onların hamısının azərbaycanlı olduğu göstərilib. 1912-ci il Qafqaz təqvimində 1911-ci ildə kəndin əhalisinin 248 nəfər olduğu qeyd edilib. 1915-ci il Qafqaz təqviminə əsasən isə 1914-cü ildə Qaraqayada 265 nəfər yaşayıb və onların əsas hissəsini azərbaycanlılar təşkil edib.

1918-ci il mayın 29-da Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti İrəvan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Ermənistan Respublikası yaradılıb. Yeni respublika mövcudluğunun ilk aylarından Azərbaycan, Gürcüstan və Osmanlı imperiyasına qarşı ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb.

Həmin il Ermənistan Qazax qəzasının dağlıq hissəsinə də iddia edib. Qəzanın bir sıra əraziləri erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçsə də, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibində qalan ərazilərdə türk əhalisinin yaşadığı kəndlərə qarşı hücumlar davam edib. Erməni mənbələrindəki məlumatlara görə, Qaraqayanın yerləşdiyi ərazidəki azərbaycanlı kəndlərinin sakinləri daşnak silahlı birləşmələrinə müqavimət göstəriblər. Lakin 1920-ci ilin iyununda həmin ərazilərdən qovulublar.

1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə kommunist rejimi tam möhkəmlənib. Bundan sonra Qazax qəzasının əvvəllər erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçmiş hissəsinin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi rəsmiləşdirilib. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində azərbaycanlıların əksəriyyəti doğma kəndlərinə qayıdıblar.

Sonrakı illərdə Qaraqaya müxtəlif inzibati-ərazi bölgülərinə əsasən Dilican və Krasnoselsk rayonlarının tərkibində olub. Erməni mənbələrindəki statistik məlumatlar sovet dövründə də kəndin əsasən azərbaycanlılardan ibarət əhaliyə malik olduğunu göstərir.

Korkotyanın əsərində qeyd olunur ki, 1922-ci ildə Qaraqayada 170, 1926-cı ildə 169, 1931-ci ildə isə 205 nəfər yaşayıb. Hər üç siyahıyaalmada kənd əhalisinin hamısı azərbaycanlı kimi göstərilib. Manvelyan və Martirosyanın Ermənistan SSR-in 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisinə dair araşdırmasında 1959-cu ildə Qaraqayada 376 nəfərin yaşadığı, onların əsasən azərbaycanlılardan ibarət olduğu bildirilir.

Akopyan, Məlik-Baxşyan və Barseqyanın Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimlərinə dair lüğətində də kəndin etnik tərkibi ilə bağlı məlumatlar yer alıb. Həmin mənbəyə əsasən, 1970-ci ildə Qaraqayada 425, 1979-cu ildə 335, 1989-cu ildə isə 112 nəfər yaşayıb. Bu siyahıyaalmalarda kənd əhalisinin hamısı azərbaycanlı kimi qeydə alınıb.

1980-ci illərin sonlarında Qarabağla bağlı ərazi iddialarının güclənməsi və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin kəskinləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən tamamilə qovulublar. Beləliklə, Qaraqayanın əsrlər boyu formalaşmış azərbaycanlı icması da doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qalıb.

Kəndin Azərbaycan irsi ilə bağlı izlər isə bu gün də qalmaqdadır. 2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan mədəni irsinin müəyyənləşdirilməsi və sənədləşdirilməsi məqsədilə genişmiqyaslı sahə tədqiqatları aparılıb.

Araşdırmalar zamanı Qaraqaya kəndində azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıq aşkarlanıb. Ərazidə onlarla bütöv və dağıdılmış məzar daşı qeydə alınıb. Bu qəbiristanlıq kəndin keçmiş sakinlərinin və onların burada formalaşdırdığı tarixi-mədəni irsin günümüzədək gəlib çatan maddi izlərindən biridir.

Əsrlərin Qaraqayası: azərbaycanlılar qovulub, kəndin adı dəyişdirilib