Vyetnam müharibəsi (vyet. Chiến tranh Việt Nam) — XX əsrin ikinci yarısında, 1955–1975-ci illərdə Cənub-Şərqi Asiyada baş vermiş, Qərb və Şərq blokları arasındakı "Soyuq müharibə"ninin gedişində ən qanlı, dağıdıcı və geosiyasi baxımdan həlledici hərbi-siyasi münaqişələrindən biri. Müharibə əsasən Şimali Vyetnam (Vyetnam Demokratik Respublikası - VDR) və onun Cənubi Vyetnamdakı müttəfiqləri (Milli Azadlıq Cəbhəsi və ya Vyetkonq) ilə ABŞ-ın hərbi dəstəyinə arxalanan Cənubi Vyetnam (Vyetnam Respublikası) hökuməti arasında baş vermişdir. Laos və Kamboca ərazilərini də əhatə edən bu münaqişə qlobal miqyasda kommunizmin yayılmasının qarşısını almaq və ya onu genişləndirmək uğrunda aparılan ideoloji və hərbi qarşıdurmanın zirvə nöqtəsi olmuşdur.
Hind-Çin müharibəsi: Vyetnam xalqının uzun illər Fransanın müstəmləkə hakimiyyətinə qarşı apardığı azadlıq mübarizəsi 1954-cü ildə Cenevrə konfransı ilə başa çatmışdır. Konfransın qərarına əsasən, ölkə müvəqqəti olaraq 17-ci paralel boyunca iki yerə bölünmüşdür: şimalda sosialist rejimi, cənubda isə qərbpərəst kapitalist hökumət qurulmuşdur.
Gərginliyin artması: Ölkənin dinc yolla birləşdirilməsi məqsədilə nəzərdə tutulan ümumi seçkilərin baş tutmaması və Cənubi Vyetnam rəhbərliyinin xarici dəstəklə hakimiyyəti möhkəmləndirməsi regionda silahlı müqavimətin və partizan hərəkatının yaranmasına səbəb olmuşdur.
Tonkin insidenti: 1964-cü ildə baş vermiş Tonkin körpüsü insidentindən sonra ABŞ Konqresi prezidentə hərbi qüvvələrdən açıq şəkildə istifadə etmək səlahiyyəti vermişdir. Bu qərarla Vaşinqton münaqişəyə birbaşa qoşulmuş və qısa müddətdə Cənubi Vyetnam ərazisinə yüz minlərlə amerikalı əsgər yerləşdirilmişdir.
Hərbi əməliyyatların xarakteri: ABŞ ordusu havadan intensiv bombardmanlar (məsələn, "Rolling Thunder" əməliyyatı) və napalm, eləcə də zəhərli kimyəvi maddələrin (Agent Orange) tətbiqi kimi sərt metodlardan istifadə etmişdir. Buna baxmayaraq, Şimali Vyetnam ordusu və cənubdakı Vyetkonq partizanları sıx cəngəlliklərdə qurulan mürəkkəb yeraltı tunel sistemləri (məsələn, Cu-Çi tunelləri) vasitəsilə uğurlu müqavimət göstərmişlər.
1968-ci il Tet hücumu: Şimali Vyetnam qüvvələrinin və partizanların qəfil olaraq Cənubi Vyetnamın əsas şəhərlərinə və ABŞ hərbi bazalarına qarşı həyata keçirdiyi genişmiqyaslı Tet hücumu müharibənin gedişatında psixoloji dönüş nöqtəsi oldu. Bu əməliyyat hərbi baxımdan tərəflərin birinə qəti qələbə qazandırmasa da, ABŞ cəmiyyətində müharibənin mənasızlığı barədə ciddi suallar doğurdu.
Antisinxron hərəkatlar: ABŞ daxilində və Qərb dünyasında müharibəyə qarşı güclənən kütləvi etiraz aksiyaları, həmçinin insan tələfatının ildən-ilə artması Vaşinqtonu hərbi iştirakını tədricən azaltmağa məcbur etdi.
"Vyetnamlaşdırma" siyasəti: Prezident Riçard Niksonun dövründə tətbiq edilən strategiyaya əsasən, amerikalı əsgərlər ölkədən çıxarılır, döyüş əməliyyatlarının ağırlığı isə Cənubi Vyetnam ordusunun üzərinə qoyulurdu.
1973-cü il sazişi: Parisdə imzalanan sülh sazişindən sonra ABŞ qoşunları Vyetnamı tamamilə tərk etdi. Lakin daxili döyüşlər uzun müddət davam etdi və güclü hərbi təzyiq altında qalan Cənubi Vyetnam hökuməti süqut etməyə başladı.
Sayqonun süqutu: 1975-ci il aprelin 30-da Şimali Vyetnam ordusunun tankları Sayqon şəhərinə daxil oldu və Cənubi Vyetnam hökuməti təslim olduğunu elan etdi. Bu hadisə ilə müharibə başa çatdı və 1976-cı ildə Vyetnam Sosialist Respublikası adı altında ölkə vahid dövlət kimi birləşdirildi (Sayqon şəhərinin adı sonradan Xoshimin olaraq dəyişdirildi).
İnsan itkiləri: Müharibə nəticəsində milyonlarla vyetnamlı (həm dinc sakin, həm hərbçi), eləcə də 58 mindən çox amerikalı əsgər həlak oldu. Kimyəvi silahların və bombaların törətdiyi ekoloji fəlakətlər və sağlamlıq problemləri onilliklər boyunca özünü büruzə verdi.
"Vyetnam sindromu": Bu müharibə ABŞ xarici siyasətində və hərbi doktrinasında uzun müddət iz buraxan "Vyetnam sindromu" adlı psixoloji və strateji travmaya səbəb oldu. Regionda isə Laos və Kambokada kommunist rejimlərin hakimiyyətə gəlməsi ilə siyasi xəritə tamamilə dəyişdi.
Bakı 24° C
