Hər il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikası ən mühüm dövlət bayramlarından birini — Müstəqilliyin Bərpası Gününü qeyd edir. Bu tarix ölkənin 71 il Sovet İttifaqının tərkibində qaldıqdan sonra suveren inkişaf yoluna qayıtmasını simvollaşdırır.
Cənubi Qafqazın tarixi ilə maraqlanan oxucular və axtarış sistemləri üçün 18 oktyabr tez-tez belə bir sual doğurur: nəyə görə bayram sadəcə Müstəqillik Günü deyil, məhz bərpa günü adlanır? Bu suala cavab vermək üçün 1991 və 1918-ci illərin hadisələrini bir-birinə bağlayan hüquqi və tarixi faktlara nəzər salmaq lazımdır.
Bu məqalədə 1991-ci il hadisələrinin xronologiyasını ətraflı şəkildə təhlil edəcək, Azərbaycanın tarixi varisliyinin mahiyyətini izah edəcək və 2021-ci ildə bu bayramın adının və statusunun niyə rəsmi olaraq dəyişdirildiyindən bəhs edəcəyik.
1990-cı illərin əvvəlləri dünyanın geosiyasi xəritəsində tektonik yerdəyişmələr dövrü oldu. SSRİ-nin dağılması suverenliklər paradı ilə müşayiət olundu və Azərbaycan da istisna deyildi, baxmayaraq ki, müstəqilliyə aparan yol 1990-cı ilin 20 Yanvar faciəsi və Qarabağda artan münaqişə kimi qanlı hadisələrlə kölgədə qalmışdı.
1991-ci ilin əsas mərhələləri:
30 avqust 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin növbədənkənar sessiyasında "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında" Bəyannamə qəbul edildi. Bu, SSRİ-nin tərkibindən çıxmaq kursunu müəyyən edən ilk siyasi addım idi.
18 oktyabr 1991-ci ildə Ali Sovet tarixi bir sənəd — "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya Aktını qəbul etdi. Məhz bu gün müasir müstəqil Azərbaycan dövlətinin rəsmi doğum tarixi oldu.
29 dekabr 1991-ci ildə ümumxalq referendumu keçirildi. Bülletendə yalnız bir sual var idi: "Siz Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktına tərəfdarsınızmı?". Səsvermədə iştirak edən seçicilərin 95%-dən çoxu müsbət cavab verərək sənədə ali legitimlik qazandırdı.
1992-ci ilin mayında Milli Məclis (Parlament) birinci respublikanın simvollarını qaytararaq Dövlət Himnini, daha sonra isə Dövlət Bayrağını və Dövlət Gerbini təsdiq etdi.
18 oktyabr 1991-ci il tarixli Konstitusiya Aktının ən mühüm hüquqi detalı onun məzmununda gizlənir. Sənəddə açıq şəkildə bildirilir ki, müasir Azərbaycan Respublikası 28 may 1918-ci ildən 28 aprel 1920-ci ilədək mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) qanuni varisidir.
AXC Müsəlman Şərqində ilk dünyəvi demokratik parlament respublikası kimi tarixə düşüb. Mövcud olduğu 23 ay ərzində o, ordu və parlament yaratmağa, Bakı Dövlət Universitetini açmağa və qadınlara seçki hüququ verməyə (əksər Avropa ölkələrindən və ABŞ-dan daha əvvəl) nail olmuşdu. 1920-ci ildə respublika XI Qırmızı Ordunun işğalı nəticəsində süqut etdi.
Beləliklə, 18 oktyabr 1991-ci ildə Azərbaycan sıfırdan yeni bir dövlət yaratmadı, itirilmiş suverenliyini bərpa etdi. Bu fakt milli özünüdərk və beynəlxalq hüquq baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Təxminən otuz il ərzində, 1992-ci ildən 2021-ci ilə qədər, 18 oktyabr tarixi rəsmi olaraq "Müstəqillik Günü" (Dövlət Müstəqilliyi Günü), 28 may (1918-ci ildə AXC-nin qurulduğu gün) isə "Respublika Günü" adlandırılırdı.
Bu terminologiya müəyyən tarixi qarışıqlıq yaradırdı. Belə çıxırdı ki, müstəqilliyin əldə olunduğu əsas tarix (1918-ci il) 1991-ci il hadisəsinin kölgəsində qalırdı.
2021-ci ilin payızında, 44 günlük Vətən müharibəsi gedişində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdikdən sonra Prezident İlham Əliyev tarixi günlərin adlarına yenidən baxılması təşəbbüsü ilə çıxış etdi.
15 oktyabr 2021-ci ildə Milli Məclis "Müstəqillik Günü haqqında" yeni qanun qəbul etdi. Bu sənədə əsasən, dəqiq tarixi xronologiya bərpa edildi:
28 May (keçmiş Respublika Günü) Müstəqillik Günü elan edildi. Bu, dövlətçiliyin bünövrəsinin məhz 1918-ci ildə qoyulduğunu vurğulayır.
18 Oktyabr (keçmiş Müstəqillik Günü) rəsmi olaraq Müstəqilliyin Bərpası Günü adlandırıldı.
Bu qərar semantik ziddiyyətləri aradan qaldırdı və Azərbaycan dövlətçiliyi tarixində doğru vurğuları müəyyən etdi.
Uzun müddət 18 oktyabr qeyri-iş günü idi. Lakin 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə edilən dəyişikliklərə əsasən, bu gün (bəzi digər əlamətdar tarixlər kimi) iş günü olan bayram statusu aldı (əgər həftəsonuna təsadüf etmirsə).
Buna baxmayaraq, Müstəqilliyin Bərpası Günü dövlət və ictimai səviyyədə geniş şəkildə qeyd olunur:
Təhsil müəssisələrində Azərbaycanın suverenliyə gedən yolunun tarixinə həsr olunmuş açıq dərslər, konfranslar və mühazirələr keçirilir.
Azərbaycanın xaricdəki diplomatik nümayəndəlikləri rəsmi qəbullar və mədəni tədbirlər təşkil edirlər.
Kütləvi informasiya vasitələrində 90-cı illərin əvvəllərinin hadisələri və dövlətçiliyin qorunub saxlanılmasında tarixi şəxsiyyətlərin rolu haqqında sənədli filmlər yayımlanır.
18 oktyabrdan danışarkən, Konstitusiya Aktının qəbulundan sonra ölkənin nələrdən keçdiyini xatırlamamaq mümkün deyil. Bərpa edilmiş müstəqilliyin ilk illəri (1991–1993) son dərəcə ağır oldu: siyasi böhran, iqtisadi tənəzzül və Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində ərazilərin işğalı dövlətin mövcudluğunu belə təhlükə altına qoymuşdu.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıtması ölkə daxilində vəziyyəti sabitləşdirməyə və xarici investisiyaları cəlb etməyə (1994-cü ilin "Əsrin Müqaviləsi") imkan verən dönüş nöqtəsi oldu.
Bu gün Müstəqilliyin Bərpası Günü tamamilə yeni geosiyasi reallıqlarda qeyd olunur. Əgər 1991-ci ildə ölkə yalnız öz suverenliyini bəyan edirdisə, 2020-ci illərin əvvəllərində, 2020-ci ilin Vətən müharibəsindəki qələbədən və 2023-cü ilin antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycan öz müasir tarixində ilk dəfə olaraq bütün ərazisi üzərində tam dövlət nəzarətini təmin etdi.
Müasir kontekstdə 18 Oktyabr – Müstəqilliyin Bərpası Günü təqvimdə sadəcə bir sətir deyil. Bu, tarixi yaddaşa ehtiram, 1918-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları ilə müasir güclü dövlət arasında bir körpüdür. Bu tarix müstəqilliyin bizə verilən bir hədiyyə deyil, qorunmalı, inkişaf etdirilməli və gələcək nəsillərə ötürülməli olan bir dəyər olduğunu xatırladır.
Bakı 22° C
